Waarderend veranderen en waarderingsgesprekken in de praktijk; de sleutel tot succes voor op de werkvloer!
In een tijd waarin basisscholen voortdurend worden uitgedaagd tot innovatie en verbetering, winnen benaderingen die zich richten op sterke punten en mogelijkheden steeds meer terrein. Twee concepten die hierbij centraal staan, zijn ‘waarderend veranderen’ en ‘waarderingsgesprekken’. In dit artikel belicht ik wat deze concepten inhouden, hoe ze theoretisch onderbouwd zijn en hoe ik deze principes meeneem in de dagelijkse praktijk van het begeleiden binnen de basisscholen en tijdens de coachingsessies in mijn praktijk www.trophycoaching.nl
Waarderend Veranderen (Appreciative Inquiry): De Kracht van Positiviteit
Waarderend veranderen is een organisatieontwikkelingsfilosofie die in de jaren tachtig werd ontwikkeld door David Cooperrider en Suresh Srivastva. In tegenstelling tot traditionele verandermodellen die vaak uitgaan van het oplossen van problemen en het identificeren van tekortkomingen, richt AI zich op het ontdekken en versterken van wat goed werkt, wat energie geeft en wat al succesvol is. Het basisidee is dat organisaties groeien in de richting van datgene waar ze aandacht aan besteden. Als je je richt op problemen, creëer je meer problemen; als je je richt op sterke punten en successen, creëer je meer van die sterke punten en successen.
De kern van waarderend veranderen wordt gevormd door het 5D-model:
- Definiëren: Het bepalen van de focus van het onderzoek. Dit omvat het formuleren van een ‘affirmatieve vraag’ die richting geeft aan het proces en die de positieve kern van de organisatie raakt. Bijvoorbeeld: “Wat geeft ons als team energie in ons werk met de kinderen?” in plaats van “Welke problemen ervaren we in de samenwerking?”.
- Ontdekken: Het verzamelen van verhalen en ervaringen over hoogtepunten, successen en momenten waarop de organisatie op zijn best functioneerde. Dit gebeurt vaak door middel van interviews en waarderingsgesprekken, waarbij gezocht wordt naar de ‘levende voorbeelden’ van succes.
- Dromen: Het visualiseren van de ideale toekomst, gebaseerd op de ontdekte successen en sterke punten. Wat zou de school kunnen zijn als al die positieve aspecten maximaal benut worden? Hierbij wordt volop ruimte gegeven aan creativiteit en ambitie.
- Ontwerpen: Het gezamenlijk ontwerpen van concrete acties en initiatieven die de gedroomde toekomst dichterbij brengen. Dit gebeurt vaak in de vorm van ‘provocative propositions’ (uitdagende voorstellen) die de gewenste veranderingen in de praktijk brengen.
- Implementeren en Doen (Destiny): Het daadwerkelijk implementeren van de ontworpen acties en het continu verankeren van de positieve focus in de dagelijkse praktijk. Dit is een doorlopend proces van leren, aanpassen en vieren van successen.
Waarderingsgesprekken: De Motor van Waarderend Veranderen
Waarderingsgesprekken zijn de fundamentele bouwstenen binnen het Discover-stadium van waarderend veranderen, maar kunnen ook los daarvan waardevol zijn. Het zijn gestructureerde gesprekken die gericht zijn op het achterhalen van positieve ervaringen, successen en de onderliggende krachten die daartoe hebben geleid. De focus ligt niet op het probleem, maar op de momenten waarop het ‘probleem’ er niet was, of waarop het ‘goed’ ging.
Kenmerken van waarderingsgesprekken:
- Positieve focus: De vragen zijn gericht op successen, sterke punten, waarden en positieve energie.
- Verhalend: Er wordt gevraagd naar concrete verhalen en anekdotes over succesvolle momenten.
- Diepgang: Naast het beschrijven van het succes, wordt ook gevraagd naar de onderliggende factoren, de gevoelens die het opriep en wat men daarvan geleerd heeft.
- Toekomstgericht: Hoewel het verleden wordt onderzocht, is het uiteindelijke doel om lessen te trekken voor de toekomst.
- Empowerment: Door mensen te laten reflecteren op hun eigen successen en krachten, vergroot het hun zelfvertrouwen en gevoel van eigen effectiviteit.
Waarderend Veranderen en Waarderingsgesprekken in de Basisschoolpraktijk
De basisschoolomgeving, met zijn focus op ontwikkeling en groei, is een vruchtbare bodem voor waarderende benaderingen. Zowel in de interactie met leerlingen, collega’s als ouders kunnen deze concepten een wereld van verschil maken.
Toepassing in de Klas:
- Waarderende feedback aan leerlingen: In plaats van alleen te wijzen op fouten, focus op wat goed ging, welke inspanningen de leerling heeft geleverd en welke talenten zichtbaar waren. Vragen als “Wat ging er goed bij deze som?” of “Wat maakte dat je zo geconcentreerd was tijdens het lezen?” stimuleren positieve reflectie.
- Vier successen: Neem de tijd om successen van leerlingen te vieren, hoe klein ook. Dit kan een goed gemaakte tekening zijn, een verbeterde leeshouding of een behulpzame actie naar een klasgenoot.
- Klassenbesprekingen vanuit sterkte: In plaats van problemen in de groep te bespreken, vraag: “Wanneer is onze klas op zijn best? Wat doen we dan als team? Wat kunnen we daarvan leren?”
- Zelfreflectie van leerlingen: Laat leerlingen reflecteren op hun eigen leerproces door middel van vragen als: “Wat heb je vandaag goed gedaan? Waar ben je trots op? Welke talenten heb je ingezet?”
Toepassing in Teamverband (leerkrachten en schoolleiding):
- Teamontwikkeling: Gebruik het 5D-model voor teamontwikkeling. Bijvoorbeeld, als het team de samenwerking wil verbeteren, start dan met “Wanneer ervaren we de beste samenwerking? Wat maakt dat mogelijk?”
- Functioneringsgesprekken: Transformeer traditionele functioneringsgesprekken in waarderingsgesprekken. Begin met “Waar ben je trots op in je werk van het afgelopen jaar? Welke successen heb je behaald? Wat zijn je sterke punten?” Dit creëert een positieve en opbouwende sfeer voor ontwikkeling.
- Oudercontacten: Benader gesprekken met ouders vanuit een waarderend perspectief. Start met de sterke punten en talenten van het kind. “Wat zijn de unieke kwaliteiten van [naam leerling]? Wat heeft u thuis gemerkt van zijn/haar groei?” Dit legt een positieve basis voor de verdere dialoog.
- Implementatie van onderwijsvernieuwingen: In plaats van te focussen op de potentiële knelpunten, vraag: “Wanneer hebben we als school succesvol veranderingen doorgevoerd? Wat maakte dat succesvol? Welke krachten kunnen we nu inzetten om deze vernieuwing tot een succes te maken?”
- Conflicthantering: Hoewel waarderend veranderen geen directe conflictoplossingsmethode is, kan een waarderende houding helpen. Richt je op de gemeenschappelijke waarden en belangen, en op momenten waarop er wél succesvolle communicatie was. “Wat ging goed in onze eerdere samenwerking? Wat kunnen we daarvan leren voor nu?”
Onderbouwing vanuit de Literatuur
De effectiviteit van waarderend veranderen en waarderingsgesprekken vindt zijn basis in verschillende psychologische en organisatiekundige theorieën:
- Positieve Psychologie: De theorie van Martin Seligman en Mihaly Csikszentmihalyi, die zich richt op menselijke sterke punten, deugden en welzijn. Waarderend veranderen sluit naadloos aan bij het idee dat focus op positiviteit leidt tot bloei.
- Sociale Constructie: Het idee dat de werkelijkheid die we ervaren, sociaal geconstrueerd is. Door vragen te stellen die gericht zijn op positieve aspecten, construeren we een positievere realiteit en openen we nieuwe mogelijkheden.
- Systeemtheorie: De overtuiging dat organisaties levende systemen zijn die constant in beweging zijn. Kleine, positieve veranderingen kunnen grote impact hebben op het hele systeem.
- Narratieve Psychologie: De nadruk op verhalen en hoe deze onze identiteit en acties beïnvloeden. Waarderingsgesprekken moedigen het vertellen van positieve verhalen aan, wat leidt tot een positiever zelfbeeld en collectief verhaal.
- Self-determination theory (Zelfdeterminatietheorie): Deci en Ryan’s theorie stelt dat autonomie, competentie en verbondenheid fundamentele psychologische behoeften zijn. Waarderende benaderingen bevorderen autonomie door mensen zelf hun successen te laten benoemen, competentie door hun sterke punten te erkennen, en verbondenheid door gezamenlijk aan een positieve toekomst te werken.
Conclusie
Waarderend veranderen en waarderingsgesprekken bieden een krachtig alternatief voor traditionele probleemgerichte benaderingen. Door de focus te verleggen naar wat goed werkt, wat energie geeft en wat al succesvol is, kunnen basisscholen een cultuur creëren van groei, veerkracht en voortdurende verbetering. Het gaat niet om het negeren van uitdagingen, maar om deze aan te pakken vanuit een positieve grondhouding, waarbij de collectieve intelligentie en de sterke punten van iedereen binnen de schoolgemeenschap optimaal worden benut. Door te investeren in deze waarderende praktijken, kunnen basisscholen niet alleen effectiever veranderen, maar ook een plek worden waar iedereen – van leerling tot schoolleider – zich gezien, gewaardeerd en geïnspireerd voelt om te bloeien
